{"id":36273,"date":"2020-06-04T18:28:51","date_gmt":"2020-06-04T18:28:51","guid":{"rendered":"https:\/\/umamexico.com\/?p=36273"},"modified":"2020-06-04T18:28:51","modified_gmt":"2020-06-04T18:28:51","slug":"un-pedazo-de-mi-corazon-en-la-uma-y-amor-por-la-madre-tierra","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/uno.umamexico.com.mx\/wp69\/2020\/06\/04\/un-pedazo-de-mi-corazon-en-la-uma-y-amor-por-la-madre-tierra\/","title":{"rendered":"Un pedazo de mi coraz\u00f3n en la UMA y amor por la madre tierra"},"content":{"rendered":"<p>Por Rosario del Carmen Gutierrez Estrada<br \/>\nEstudiante de la <a href=\"https:\/\/uno.umamexico.com.mx\/wp69\/maestria-en-derecho-ambiental-y-politica-publica\/\" target=\"_blank\" rel=\"noopener noreferrer\">Maestr\u00eda en Derecho ambiental y pol\u00edtica publica<\/a> y lideresa ind\u00edgena Ch\u00b4ol.<\/p>\n<p style=\"text-align: left;\"><strong>Che\u2019 ts\u2019ity\u00e4l kpusik\u2019al wui tyi UMA yik\u2019oty LAK\u00d1A\u2019LUM*<\/strong><br \/>\nWajali\u2019, che\u2019 chutyo\u00f1tyo\u2019, tyi koliyo\u00f1 yik\u2019oty kyum Domingo yik\u2019oty jko\u2019 Chawela, tyi isu\u2019bo\u00f1 che\u2019 lak chu\u2019 ji\u00f1i lum, ji\u00f1i wits\u2019, ji\u00f1i ja\u2019, ji\u00f1i pejtyel lakpi\u00e4lob, lu\u2019 a\u00f1o\u00f1laj w\u00e4i tyi wulawil, junlajal mik k\u2019elaj li pa\u00f1amil.<!--more--><\/p>\n<p style=\"text-align: left;\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\" wp-image-36276 alignleft\" src=\"https:\/\/uno.umamexico.com.mx\/wp69\/wp-content\/uploads\/2020\/06\/pinturarigo-236x300.jpg\" alt=\"\" width=\"301\" height=\"383\" \/>Ma\u2019a\u00f1 tyik \u00f1a\u2019ty\u00e4 ji\u00f1tyo kolemo\u00f1ix tyik ku\u2019bi iliyi mu\u00b4bu ilok\u2019el tyik b\u00e4tyal, tik ch\u2019ujlel, ji\u00f1meku cha\u2019a\u00f1 iliyi UMA mik ku\u2019bi\u00f1 bajche ji\u00f1i yomb\u00e4 ik\u00e4ntyisa\u00f1o\u00f1 likyum, ji\u00f1i lik yum wajali yujil ts\u2019\u00e4k\u00e4\u00f1tyel, yujil w\u00e4jtyal tyi lakty\u2019a\u00f1, mi ikotya\u00f1 ipi\u00e4lob yok\u2019oty yopomtyak, k\u2019uxk\u2019ux uts\u2019.<\/p>\n<p style=\"text-align: left;\">Ya\u2019 tyi klumal mik k\u2019ajtyi\u00f1lo\u00f1 tyi lojk-yumo\u2019 mi ik\u00e4ntyano\u00f1laj, mi ik\u2019elo\u00f1laj, mik k\u2019ajtyi\u00f1laj b\u00e4\u2019\u00f1\u00e4k\u2019, ja\u2019, koty\u00e4\u00f1tyel. Ji\u00f1 laklum mik ku\u2019bi\u00f1laj bajche\u2019 lak\u00f1a\u2019, wajali che\u2019 mi iy\u00e4lob lak tyatyob, k\u2019uk\u2019ux we\u00f1 mik k\u00e4\u00f1lo\u00f1 ji\u00f1i k\u2019uxbi\u00f1tyel tyi ityojlel ji\u00f1i ma\u2019tye\u2019el, ji\u00f1i ma\u2019tye\u2019muty, pejtyel ji\u00f1i bi\u2019tyi lukum, ji\u00f1ach ches, lu\u2019 lak pi\u00e4lob wui tyi mulawil, ji\u00f1 meku cha\u2019a\u00f1 ma\u2019a\u00f1 mik ty\u00e4\u2019la\u00f1laj.<br \/>\nJi\u00f1 che mik \u00f1ijkanlaj pak\u2019 ixim o bu\u2019ul, mik p\u00e4tylo\u00f1 li muty yik\u2019oty ts\u2019i\u00f1, yik\u2019oty makachina, ajkumtyak, chixchum, koya\u2019, axux, alpaka, ch\u2019um yik\u2019oty jo\u2019ox, kome che bajche\u2019 \u00f1ejp\u2019aj k\u2019i\u00f1ejel cha\u2019a\u00f1 mik k\u2019ajtyi\u00f1lo\u00f1 k\u2019otyajax mi ity\u00e4lel ib\u00e4l ta\u2019b\u00e4 kp\u00e4k\u2019\u00e4lo\u00f1.<\/p>\n<p style=\"text-align: left;\">Ka\u2019b\u00e4l k\u2019i\u00f1ejel bajech\u2019e iliyi ya tyi klumal Pansutzteol, Tila a\u00f1 b\u00e4 tyi Chiapas, ya\u00ed mik \u00f1a\u2019tya\u00f1lo\u00f1 che\u2019 lak\u00f1a\u2019lum mi iy\u00e4k\u2019e\u00f1yo\u00f1lo\u00f1 kuxty\u00e4yel.<\/p>\n<p style=\"text-align: left;\">Wokoxtyiaw\u00e4l\u00e4laj kPansutztyeol, Wokoxtyiaw\u00e4l\u00e4laj kUMA.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<h2><strong>Un pedazo de mi coraz\u00f3n en la UMA y amor por la madre tierra<\/strong><\/h2>\n<h2><\/h2>\n<p>Cuando era peque\u00f1a, crec\u00ed con mis abuelos, Domingo e Isabel, me dijeron que la tierra es nuestra madre, la monta\u00f1a, el agua, toda la comunidad, todos pertenecemos al mismo mundo, todos miramos el mismo cielo.<\/p>\n<h2><\/h2>\n<h2><strong><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"alignright wp-image-36275 \" src=\"https:\/\/uno.umamexico.com.mx\/wp69\/wp-content\/uploads\/2020\/06\/dia-de-muertos-300x169.jpg\" alt=\"\" width=\"504\" height=\"284\" \/><\/strong><\/h2>\n<p>No lo entend\u00ed hasta ahora, sent\u00ed realmente lo que ellos quer\u00edan decir, lo que sal\u00eda de mi cuerpo, de mi esp\u00edritu, por eso es que <a href=\"https:\/\/uno.umamexico.com.mx\/wp69\/que-es-la-uma\/\" target=\"_blank\" rel=\"noopener noreferrer\">la UMA,<\/a> es como todo eso que mis abuelos quer\u00edan que yo entendiera, lo que quer\u00edan que yo aprendiera y sintiera, es todo aquello que mi abuelo quer\u00eda ense\u00f1arme, mi abuelo era curandero, sabia curar en lengua, ayudaba a otras personas con plantas, era muy bueno en eso.<\/p>\n<p>En mi comunidad pedimos a los ancestros que nos cuiden, nos protejan, no den abundancia, agua y ayuda. La tierra representa nuestra madre, siempre ha sido as\u00ed para nuestros abuelos, todos reconocemos el respeto que debemos tener hacia la naturaleza, aves, serpientes y todos los seres vivientes, todos somos hermanos en este planeta, por ello no podemos lastimar a ninguno de ellos.<\/p>\n<p>As\u00ed mismo, cuando sembramos ma\u00edz o frijol, cocinamos caldo de gallina con yuca, malanga, camotes, chayotes, jitomates, ajo, albajaca, calabaza y achiote, como si fuera una fiesta grande e importante para pedir cosechas sanas y abundantes.<\/p>\n<p>Hay muchas ceremonias de este tipo en mi comunidad, en Pansutzteol, Tila, Chiapas, fortalecen el sentir de que todos somos hermanos y la tierra es nuestra madre, proveedora de vida.<\/p>\n<p>Gracias Pansutzteol, Gracias UMA.<\/p>\n<p>*Lengua Ch\u00b4ol, perteneciente a la cultura Maya. El dialecto es de Tila, Chiapas.<\/p>\n<p><span style=\"color: #808000;\"><em>\u201cLas opiniones expresadas en este art\u00edculo son exclusiva responsabilidad de los actores y pueden no coincidir con las de la Universidad de Medio Ambiente\u201d<\/em><\/span><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Por Rosario del Carmen Gutierrez Estrada Estudiante de la Maestr\u00eda en Derecho ambiental y pol\u00edtica publica y lideresa ind\u00edgena Ch\u00b4ol. Che\u2019 ts\u2019ity\u00e4l kpusik\u2019al wui tyi UMA yik\u2019oty LAK\u00d1A\u2019LUM* Wajali\u2019, che\u2019 chutyo\u00f1tyo\u2019, tyi koliyo\u00f1 yik\u2019oty kyum Domingo yik\u2019oty jko\u2019 Chawela, tyi isu\u2019bo\u00f1 che\u2019 lak chu\u2019 ji\u00f1i lum, ji\u00f1i wits\u2019, ji\u00f1i ja\u2019, ji\u00f1i pejtyel lakpi\u00e4lob, lu\u2019 a\u00f1o\u00f1laj [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[19,17],"tags":[],"class_list":["post-36273","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-derecho-ambiental-y-politica-publica","category-uma"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/uno.umamexico.com.mx\/wp69\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/36273","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/uno.umamexico.com.mx\/wp69\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/uno.umamexico.com.mx\/wp69\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/uno.umamexico.com.mx\/wp69\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/uno.umamexico.com.mx\/wp69\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=36273"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/uno.umamexico.com.mx\/wp69\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/36273\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/uno.umamexico.com.mx\/wp69\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=36273"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/uno.umamexico.com.mx\/wp69\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=36273"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/uno.umamexico.com.mx\/wp69\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=36273"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}